Bir kişinin aksanı, ten rengi, adı, doğduğu ülke veya ailesinin göçmen geçmişi nedeniyle diğerlerinden farklı muamele görmesi, onun toplum içinde “öteki” olarak konumlandırılmasına neden olabilir. Bu durum özellikle okul, iş yeri, mahalle ve sosyal çevrelerde görünür hale gelebilir.
Burada önemli olan, tek bir “ırk deneyimi” varmış gibi konuşmamaktır. Aynı etnik kökene sahip iki kişinin sınıfsal konumu, cinsiyeti, eğitim seviyesi veya yaşadığı bölge farklı olduğunda karşılaştıkları sorunlar da farklılaşabilir.
Tam da bu nedenle sosyal bilimlerde “kesişimsellik” yaklaşımı önemlidir.
Kesişimsellik: İnsanların Hayatı Tek Bir Kimlikten İbaret Değil
Kesişimsellik, insanların yaşadığı eşitsizliklerin yalnızca tek bir kategoriyle açıklanamayacağını anlamamıza yardımcı olur.
2026 yılında Türkiye'deki kız öğrencilerin eğitim deneyimleri üzerine yayımlanan bir araştırma, toplumsal cinsiyet ile sosyoekonomik durumun farklı okul türlerinde birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor. Araştırma İstanbul'da öğretmenler, kız öğrenciler ve ailelerle yapılan görüşmeler ve okul gözlemlerine dayanıyor.
Bu bize önemli bir şey söylüyor: “Kadın olmak” tek başına bütün kadınların deneyimini açıklamaz.
Örneğin ekonomik olarak varlıklı bir kadının karşılaştığı toplumsal cinsiyet baskısıyla düşük gelirli bir kadının deneyimi aynı olmayabilir. Aynı şekilde büyükşehirde yaşayan üniversite mezunu bir göçmen kadın ile kırsal bölgede yaşayan ve eğitime erişimi sınırlı bir kadının gündelik hayatı da birbirinden farklı olabilir.
Erkeklerde de durum aynıdır. Ekonomik olarak dezavantajlı bir erkek, toplumun “erkek güçlü olmalı ve ailesini geçindirmeli” beklentisi nedeniyle farklı baskılar yaşayabilir. İşsiz bir erkeğin yaşadığı ekonomik sıkıntıyı yalnızca “erkeklik” üzerinden açıklamak ne kadar eksikse, kadınların deneyimlerini yalnızca cinsiyet üzerinden açıklamak da o kadar eksiktir.
Çocuk Oyununun Bize Hatırlattığı Şey: Dışarıda Bırakmak mı, Davet Etmek mi?
“Pabucu yarım, çık dışarıya oynayalım” sözünün belki de en güzel tarafı, sonunda bir davetin bulunmasıdır: “Çık dışarıya, oynayalım.”
Bu açıdan bakıldığında tekerlemenin merkezinde dışlama değil, katılım vardır.
Halkbilimi çalışmalarında da ifadenin çocukları oyuna çağırmak için kullanıldığı belirtiliyor. Hatta 1985 yapımı Şaban Pabucu Yarım filminin adı da bu çocuk tekerlemesinden geliyor. Film üzerine yapılan akademik değerlendirmelerde, tekerlemenin çocukları oyuna dahil etme işlevine dikkat çekiliyor.
Bunu günümüz sosyal hayatına taşıdığımızda önemli bir soru ortaya çıkıyor:
Bir topluluk oluştururken kimin içeri girmesine izin veriyoruz?
Okulda “bizim gruptan” olmayan çocuğu oyuna çağırıyor muyuz?
İş yerinde ekonomik durumu, aksanı veya kültürel geçmişi farklı olan kişiye söz hakkı veriyor muyuz?
Bir kadının söylediklerini erkek meslektaşının aynı fikirleri söylemesine kıyasla daha az mı ciddiye alıyoruz?
Bir erkeğin çocuk bakımıyla ilgilenmesini “olağan” kabul etmek yerine onu şaşırtıcı bir davranış gibi mi görüyoruz?
Bir insanı giyimine bakarak ekonomik olarak mı değerlendiriyoruz?
Bu soruların hiçbirinin tek bir cevabı yok. Fakat tartışmaya değer olmalarının nedeni tam olarak bu.
“Yarım” Olan İnsan mı, Yoksa Bazen Toplumun Ölçüsü mü?
Belki de üzerinde en fazla düşünülmesi gereken nokta burası.
Bir insan kendisini yetersiz hissettiğinde gerçekten yetersiz midir? Yoksa toplumun belirlediği ölçütlere ulaşamadığı için mi böyle hissetmektedir?
Yeni ayakkabı alamayan bir çocuk daha mı değersizdir?
Ev işleri nedeniyle kariyerinde daha yavaş ilerleyen bir kadın daha mı başarısızdır?
Ailesinin ekonomik imkânları sınırlı olduğu için üniversiteye gidemeyen genç daha mı yeteneksizdir?
Aksanı farklı olduğu için iş görüşmesinde önyargıyla karşılaşan bir kişi daha mı “uygunsuzdur”?
Bunların hiçbirinde sorun kişinin insanlık değerinde değildir. Sorun, çoğu zaman toplumsal ölçütlerin insanları dar kalıplara yerleştirmesinde ortaya çıkar.
Benim kişisel deneyimim varmış gibi bir anlatı kurmak yerine burada açık olmak gerekir: Bu yazı bir bireysel yaşam öyküsüne değil, dil kaynakları, halkbilimi çalışmaları ve güncel sosyal eşitsizlik araştırmalarına dayanan bir değerlendirmedir. Kişisel deneyim uydurmak, özellikle kadınlık, erkeklik, sınıf veya etnik köken gibi insanların gerçek hayatlarını ilgilendiren konularda güvenilirliği azaltır. Bu nedenle kişisel tanıklık yerine kaynakları ve araştırma bulgularını esas almak daha sağlıklı bir yaklaşım.
Gündelik Dil Bize Toplumu Nasıl Anlatıyor?
Deyimler ve tekerlemeler toplumun bütün yapısını tek başına açıklamaz. Ancak dil, toplumun nasıl düşündüğünü, hangi kavramları eğlenceli bulduğunu ve bazı durumları nasıl adlandırdığını anlamak için önemli bir kültürel malzemedir.
“Pabucu yarım” sözünün çocukları oyuna çağıran sıcak bir tekerleme olmasıyla, “yarım” kelimesinin eksiklik çağrışımı taşıması aynı anda düşünülebilir. Buradan doğrudan “bu tekerleme eşitsizlik üretir” sonucu çıkarmak doğru olmaz. Daha makul olan, bu küçük ifadenin bize “tamlık” ve “eksiklik” kavramlarını sorgulama fırsatı verdiğini kabul etmektir.
Üstelik çocuk oyunları sosyal öğrenmenin önemli alanlarından biridir. Çocuklar oyun oynarken yalnızca eğlenmez; sırayı beklemeyi, kuralları, paylaşmayı, kazanmayı, kaybetmeyi, arkadaşlık kurmayı ve bazen de dışlanmayı deneyimler.
Bu nedenle çocukların oyun alanları ve sosyal çevreleri üzerine düşünmek, yetişkinlerin dünyasındaki eşitsizlikleri anlamanın da bir parçasıdır.
Forumda Tartışmaya Açık Sorular
Sizce “pabucu yarım” sözünün “zavallı” anlamında kullanılmasının arkasında nasıl bir dilsel çağrışım var?
Çocukken “pabucu yarım, çık dışarıya oynayalım” sözünü siz de kullanıyor muydunuz? Sizde nasıl bir duygu bırakıyordu?
Bir insanın ekonomik durumu onun arkadaş çevresine ve sosyal hayatına ne ölçüde yansıyor?
Kadınların ev içindeki ücretsiz emeğinin görünür hale gelmesi toplumsal cinsiyet ilişkilerini nasıl değiştirebilir?
Erkeklerin bakım ve ev işlerine daha fazla katılması sizce bireysel bir tercih mi, yoksa toplumsal bir sorumluluk mu?
İnsanları cinsiyet, sınıf, etnik köken veya görünüşleri üzerinden değerlendirmemek için günlük hayatta hangi davranışlarımızı değiştirmemiz gerekiyor?
Ve belki en önemlisi: Toplumun “yarım” gördüğü insanları değiştirmeye çalışmak yerine, “tam insan” kabulümüzü değiştirmek mümkün mü?
“Pabucu yarım” aslında çok küçük bir söz. Fakat çocukların birbirini oyuna çağırdığı bu kısa tekerleme, bugün bize daha büyük bir meseleyi düşündürebilir: İnsanları dışarıda bırakan sınırlar nasıl oluşuyor ve biz bu sınırları nasıl değiştirebiliriz?
Oyuna çağıran cümle belki de hâlâ en önemli kısmı söylüyor: Çık dışarıya, oynayalım. Asıl mesele, o davetin kime ulaştığı ve kimin hâlâ kapının dışında kaldığı.
Kaynakçayı açık ve tutarlı biçimlendirDeyim ve tekerleme ayrımını keskinleştir
Kaynakçayı açık ve tutarlı biçimlendir
Deyim ve tekerleme ayrımını keskinleştir
Kişisel deneyim açıklamasını girişe taşı
Burada önemli olan, tek bir “ırk deneyimi” varmış gibi konuşmamaktır. Aynı etnik kökene sahip iki kişinin sınıfsal konumu, cinsiyeti, eğitim seviyesi veya yaşadığı bölge farklı olduğunda karşılaştıkları sorunlar da farklılaşabilir.
Tam da bu nedenle sosyal bilimlerde “kesişimsellik” yaklaşımı önemlidir.
Kesişimsellik: İnsanların Hayatı Tek Bir Kimlikten İbaret Değil
Kesişimsellik, insanların yaşadığı eşitsizliklerin yalnızca tek bir kategoriyle açıklanamayacağını anlamamıza yardımcı olur.
2026 yılında Türkiye'deki kız öğrencilerin eğitim deneyimleri üzerine yayımlanan bir araştırma, toplumsal cinsiyet ile sosyoekonomik durumun farklı okul türlerinde birlikte ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor. Araştırma İstanbul'da öğretmenler, kız öğrenciler ve ailelerle yapılan görüşmeler ve okul gözlemlerine dayanıyor.
Bu bize önemli bir şey söylüyor: “Kadın olmak” tek başına bütün kadınların deneyimini açıklamaz.
Örneğin ekonomik olarak varlıklı bir kadının karşılaştığı toplumsal cinsiyet baskısıyla düşük gelirli bir kadının deneyimi aynı olmayabilir. Aynı şekilde büyükşehirde yaşayan üniversite mezunu bir göçmen kadın ile kırsal bölgede yaşayan ve eğitime erişimi sınırlı bir kadının gündelik hayatı da birbirinden farklı olabilir.
Erkeklerde de durum aynıdır. Ekonomik olarak dezavantajlı bir erkek, toplumun “erkek güçlü olmalı ve ailesini geçindirmeli” beklentisi nedeniyle farklı baskılar yaşayabilir. İşsiz bir erkeğin yaşadığı ekonomik sıkıntıyı yalnızca “erkeklik” üzerinden açıklamak ne kadar eksikse, kadınların deneyimlerini yalnızca cinsiyet üzerinden açıklamak da o kadar eksiktir.
Çocuk Oyununun Bize Hatırlattığı Şey: Dışarıda Bırakmak mı, Davet Etmek mi?
“Pabucu yarım, çık dışarıya oynayalım” sözünün belki de en güzel tarafı, sonunda bir davetin bulunmasıdır: “Çık dışarıya, oynayalım.”
Bu açıdan bakıldığında tekerlemenin merkezinde dışlama değil, katılım vardır.
Halkbilimi çalışmalarında da ifadenin çocukları oyuna çağırmak için kullanıldığı belirtiliyor. Hatta 1985 yapımı Şaban Pabucu Yarım filminin adı da bu çocuk tekerlemesinden geliyor. Film üzerine yapılan akademik değerlendirmelerde, tekerlemenin çocukları oyuna dahil etme işlevine dikkat çekiliyor.
Bunu günümüz sosyal hayatına taşıdığımızda önemli bir soru ortaya çıkıyor:
Bir topluluk oluştururken kimin içeri girmesine izin veriyoruz?
Okulda “bizim gruptan” olmayan çocuğu oyuna çağırıyor muyuz?
İş yerinde ekonomik durumu, aksanı veya kültürel geçmişi farklı olan kişiye söz hakkı veriyor muyuz?
Bir kadının söylediklerini erkek meslektaşının aynı fikirleri söylemesine kıyasla daha az mı ciddiye alıyoruz?
Bir erkeğin çocuk bakımıyla ilgilenmesini “olağan” kabul etmek yerine onu şaşırtıcı bir davranış gibi mi görüyoruz?
Bir insanı giyimine bakarak ekonomik olarak mı değerlendiriyoruz?
Bu soruların hiçbirinin tek bir cevabı yok. Fakat tartışmaya değer olmalarının nedeni tam olarak bu.
“Yarım” Olan İnsan mı, Yoksa Bazen Toplumun Ölçüsü mü?
Belki de üzerinde en fazla düşünülmesi gereken nokta burası.
Bir insan kendisini yetersiz hissettiğinde gerçekten yetersiz midir? Yoksa toplumun belirlediği ölçütlere ulaşamadığı için mi böyle hissetmektedir?
Yeni ayakkabı alamayan bir çocuk daha mı değersizdir?
Ev işleri nedeniyle kariyerinde daha yavaş ilerleyen bir kadın daha mı başarısızdır?
Ailesinin ekonomik imkânları sınırlı olduğu için üniversiteye gidemeyen genç daha mı yeteneksizdir?
Aksanı farklı olduğu için iş görüşmesinde önyargıyla karşılaşan bir kişi daha mı “uygunsuzdur”?
Bunların hiçbirinde sorun kişinin insanlık değerinde değildir. Sorun, çoğu zaman toplumsal ölçütlerin insanları dar kalıplara yerleştirmesinde ortaya çıkar.
Benim kişisel deneyimim varmış gibi bir anlatı kurmak yerine burada açık olmak gerekir: Bu yazı bir bireysel yaşam öyküsüne değil, dil kaynakları, halkbilimi çalışmaları ve güncel sosyal eşitsizlik araştırmalarına dayanan bir değerlendirmedir. Kişisel deneyim uydurmak, özellikle kadınlık, erkeklik, sınıf veya etnik köken gibi insanların gerçek hayatlarını ilgilendiren konularda güvenilirliği azaltır. Bu nedenle kişisel tanıklık yerine kaynakları ve araştırma bulgularını esas almak daha sağlıklı bir yaklaşım.
Gündelik Dil Bize Toplumu Nasıl Anlatıyor?
Deyimler ve tekerlemeler toplumun bütün yapısını tek başına açıklamaz. Ancak dil, toplumun nasıl düşündüğünü, hangi kavramları eğlenceli bulduğunu ve bazı durumları nasıl adlandırdığını anlamak için önemli bir kültürel malzemedir.
“Pabucu yarım” sözünün çocukları oyuna çağıran sıcak bir tekerleme olmasıyla, “yarım” kelimesinin eksiklik çağrışımı taşıması aynı anda düşünülebilir. Buradan doğrudan “bu tekerleme eşitsizlik üretir” sonucu çıkarmak doğru olmaz. Daha makul olan, bu küçük ifadenin bize “tamlık” ve “eksiklik” kavramlarını sorgulama fırsatı verdiğini kabul etmektir.
Üstelik çocuk oyunları sosyal öğrenmenin önemli alanlarından biridir. Çocuklar oyun oynarken yalnızca eğlenmez; sırayı beklemeyi, kuralları, paylaşmayı, kazanmayı, kaybetmeyi, arkadaşlık kurmayı ve bazen de dışlanmayı deneyimler.
Bu nedenle çocukların oyun alanları ve sosyal çevreleri üzerine düşünmek, yetişkinlerin dünyasındaki eşitsizlikleri anlamanın da bir parçasıdır.
Forumda Tartışmaya Açık Sorular
Sizce “pabucu yarım” sözünün “zavallı” anlamında kullanılmasının arkasında nasıl bir dilsel çağrışım var?
Çocukken “pabucu yarım, çık dışarıya oynayalım” sözünü siz de kullanıyor muydunuz? Sizde nasıl bir duygu bırakıyordu?
Bir insanın ekonomik durumu onun arkadaş çevresine ve sosyal hayatına ne ölçüde yansıyor?
Kadınların ev içindeki ücretsiz emeğinin görünür hale gelmesi toplumsal cinsiyet ilişkilerini nasıl değiştirebilir?
Erkeklerin bakım ve ev işlerine daha fazla katılması sizce bireysel bir tercih mi, yoksa toplumsal bir sorumluluk mu?
İnsanları cinsiyet, sınıf, etnik köken veya görünüşleri üzerinden değerlendirmemek için günlük hayatta hangi davranışlarımızı değiştirmemiz gerekiyor?
Ve belki en önemlisi: Toplumun “yarım” gördüğü insanları değiştirmeye çalışmak yerine, “tam insan” kabulümüzü değiştirmek mümkün mü?
“Pabucu yarım” aslında çok küçük bir söz. Fakat çocukların birbirini oyuna çağırdığı bu kısa tekerleme, bugün bize daha büyük bir meseleyi düşündürebilir: İnsanları dışarıda bırakan sınırlar nasıl oluşuyor ve biz bu sınırları nasıl değiştirebiliriz?
Oyuna çağıran cümle belki de hâlâ en önemli kısmı söylüyor: Çık dışarıya, oynayalım. Asıl mesele, o davetin kime ulaştığı ve kimin hâlâ kapının dışında kaldığı.
Kaynakçayı açık ve tutarlı biçimlendirDeyim ve tekerleme ayrımını keskinleştir
Kaynakçayı açık ve tutarlı biçimlendir
Deyim ve tekerleme ayrımını keskinleştir
Kişisel deneyim açıklamasını girişe taşı